BARTER

BARTER SİSTEMİNİN DÜNYADAKİ GELİŞİMİ

Barter, bir ürünün ya da hizmetin, diğer bir ürün ya da hizmet ile para kullanılmaksızın, el değiştirmesi işlemi olarak tanımlanabilmektedir. Bu yönüyle barter, paranın dünya tarihinde kullanıma girmediği, insanoğlunun en eski tarihlerini yansıtıyor olsa da günümüzün karmaşık finans ve ticaret dünyasında da hızla önem kazanmaktadır. Barter sistemi, bu amaçla kurulmuş bir kurum ve sisteme dahil olan üyeler arasında oluşturulan; üye kuruluşların, karşılıklı arz ve talepleriyle işleyen, ortak bir pazardır. Barter sisteminde faaliyet gösteren bir kuruluş, Barter pazarından satın aldığı malların veya hizmetlerin bedelini, kendi sahip olduğu ürünleri barter sistemine vererek ödemektedir. Barter pazarına ürün satan ya da hizmet sunan firma, bedelini yine pazara ürünlerden ya da hizmetlerden istediğini alarak tahsil etmektedir.
MÖ 9000 ile 6000 yıllarına dayanmakta olan ilk barter işlemlerinin temelini ‘sığır’ oluştururken, devam eden yıllarda bu süreci hayvanlar ve tarımsal ürünler takip etmiştir. İnsanlık tarihinin en eski ticaret aracı olan takas işlemi, paranın icadıyla birlikte iki taraflı ürün ve hizmet değişimi şeklinden, çok taraflı ürün ve hizmet değişimine dönüşmüştür. Maya Kızılderilileri üç veya dört yönlü takas sistemini birleştirerek, elinde bal mumu bulunan bir kişi battaniye satın alabiliyor ve sonunda, çömlek ile ticaretini bitirebildiği bilinmektedir. Tolteklerin ise, para yerine kakaoyu değişim ürünü olarak kullandıkları söylenmektedir.
Modern anlamda barter uygulamaları ise, 1929 yılında Amerika’da yaşanan ve tüm dünyayı etkileyen, ekonomik buhran ile birlikte 1930’lu yıllarda başlamıştır. Dünyanın “Büyük Ekonomik Buhran” yaşamakta olduğu bu dönemde, talepten fazla arz olmasından ötürü ellerinde stoklar biriken işletmeler, büyük ekonomik güçlüklerle karşı karşıya kalmıştır. Bu dönemde, krizi aşmanın yolu olarak ürün takası gündeme gelmiş; bugünkü sistemli barter organizasyonunun temeli atılmıştır. 1930’lu yıllardan itibaren Amerika’da uygulanan daha sonra Amerika, Avrupa ve Avustralya’da hızla gelişen barter, ulusal ve uluslararası ticarette sermayenin maliyetini minimuma indirgemeyi hedefleyen alternatif finansman araçlarından biri olup, barter sistemini tüm dünyada 1 milyonun üzerinde şirket kullanmaktadır.
1960’lı yıllarda, Amerika’da ortaya çıkan “Bölgesel Değişim Ticaret Birlikleri” (LETS) ile tam anlamıyla uygulanmaya başlayan barter, “Barter Club” ve “Barter Exchange” olarak adlandırılan şirketlerin sayısının artması ile hız kazanmıştır. 1995 yılı itibari ile 600 firmanın ve 300.000’in üzerinde üye sayısının olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca aynı yıllarda, zamanın sosyalist ülkelerinin de aralarındaki ticari ilişkilerinde barter sistemini tercih ettikleri görülmüştür.
1980’li yıllardan sonra, dünyada yaygın olarak görülmeye başlamış; 1983 yılında, Almanya’nın ilk barter şirketi Hamburg’da, 1984 yılında da Viyana’da ‘Euro Barter Business’ isimli bir barter şirketi kurulmuştur.
Türkiye'nin yeni pazarlara girememesi ve ihraç ürünlerinin dış piyasalarda talep görmemesi sebebiyle ortaya çıkan olumsuzlukları giderebilmek için, dış ticarette alacak ve borçların karşılıklı olarak değiş tokuşunu esas alan takas rejimine ait bazı düzenlemeler getirilmiştir. 31 Mayıs 1932 yılında yayınlanan "Takas Komisyonu Teşkiline Dair Kanun" takasın resmi bir sistem haline getirilmesini zorunlu kılmış ve 5 Ağustos 1939'da "Takas Limited Şirketi" kuruluna kadar Takas Komisyonu işlemlerine devam etmiştir. 31 Mayıs 1941 tarih ve 2/15843 sayılı kararname ile dış ülkelerle ticari ilişkilerde kliring, takas ve serbest dövizle ticaret olmak üzere üç tür ödeme şeklinin kabul edilmesinin ardından, bu şirket 29 Aralık 1945 yılında tasfiye edilmiştir.
Aynı yıllarda, kendi parasını ödeme aracı olarak kullanamayan Almanya, ihtiyacı olan gıda ve ham maddelerini barter sistemi yoluyla, Doğu Avrupa ve Latin Amerika ülkelerinden temin etmeye çalışmıştır. Avrupa’da, küçük ve orta ölçekli işletmeleri, büyük holdinglere karşı korumak ve aralarındaki ekonomik iş birliğini geliştirmek için 1934 yılında, İsviçre'de, World International Reciprocal (WIR) adlı organizasyonu kurulmuştur. 2000 yılı itibari ile 65000'i aşkın üyesi bulunmaktadır. İsviçre'de; daha çok inşaat sektöründe ve iç piyasada popüler olan barter ticareti, yıllık %14 artış göstererek, 2004 yılı itibariyle 4 milyar Frank’a ulaşmıştır.
Amerika Birleşik Devletleri Ticaret Bakanlığı; barter’ın çeşitli şekilleri ile dünya ticaretinin %40'ını teşkil ettiğini açıklamıştır. The Business Trend Analysts’in araştırmasına göre ise, dünya ticaretinin %42'si barter sistemi ile yapılmaktadır. Amerika’da 600’ün üzerinde barter firması, 450.000’i aşkın üye firma ile yılda 400 milyar dolarlık iç ve dış barter ticareti yapılmaktadır.
The International Association of Trade Exchange (IATE) analizine göre, barter ticaretinin Amerika'da yılda %16'lık bir artış gösterdiği belirtilmiştir. Dünyadaki arter ticaretinin örgütlendiği ve merkezi Amerika’da bulunan Dünya Barter Birliği (IRTA) raporlarına göre; Fortune 500 şirketlerinin %65’inin barter ile ticarete katılmakta olduğu; çeşitli ülkelerde binin üzerinde barter şirketinin ve 1 milyondan fazla kuruluşun aktif olarak barter ticareti yaptığı belirtilmiştir.
1 Eylül 1958 tarih ve 4/10707 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe giren "Dış Ticaret Rejimi" doğrultusunda, her ne şekilde ve ad altında olursa olsun, dış ticarette takasa bağlı muamele yapılamayacağı kesin şekilde hükme bağlamıştır.17 Mayıs 1979 tarih ve 7/17493 sayılı "Dış Satım Düzenleme Kararı" ve 28 Aralık 1983 tarih ve 83/7540 sayılı "İhracat Rejim Kararı", takas ve bağlı muameleleri yasaklamış; ancak 1990 yılında çıkarılan "İhracat Rejimi Kararı" ile takas ve bağlı muamele yasağını tamamen kaldırılmıştır.
Dünya’da özellikle gelişmiş ülkelerde, çeşitli sektörlerde 60 yıldır kullanılan barter sistemi, Türkiye’de 1990’lı yıllarda başlamış olup, son yıllarda, yaklaşık 100 barter şirketi, faaliyetlerini sürdürmektedir. Modern, ticari barter endüstrisi, teknolojik ve ekonomik gelişimlerin bir ürünü olarak barter işlemleri, üyelerin elektronik bazda borçlandırılması, alacaklandırılması veya barter çeki kullanılması ile yapılmaktadır. Elektronik ortamda dünya küçüldükçe, barter sistemi daha da gelişmekte; kullanıcı sayısı arttıkça, barter kredisinin değeri artmaktadır.